Thi công hệ thống đường ống tại một công trình công nghiệp

Cơ hội lớn từ dòng vốn và sự tái cấu trúc sản xuất

Năm 2026, ngành cơ khí Việt Nam đứng trước một nghịch lý đáng chú ý: nhu cầu về máy móc, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật tăng nhanh, trong khi phần giá trị mà doanh nghiệp trong nước thực sự nắm giữ vẫn còn hạn chế. Đứt gãy chuỗi cung ứng, cạnh tranh địa chính trị, chi phí gia tăng tại các trung tâm công nghiệp truyền thống và yêu cầu đa dạng hóa nguồn cung đang thúc đẩy nhiều tập đoàn quốc tế tổ chức lại mạng lưới sản xuất. Với vị trí gần các chuỗi cung ứng châu Á, mạng lưới hiệp định thương mại rộng và nền tảng sản xuất đã hình thành, Việt Nam trở thành một trong những điểm đến quan trọng của dòng dịch chuyển này.

Quy mô của cơ hội thể hiện rõ qua dòng vốn đầu tư. Theo Cục Thống kê, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện tại Việt Nam năm 2025 đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9% so với năm trước. Riêng công nghiệp chế biến, chế tạo thu hút 9,8 tỷ USD vốn đăng ký cấp mới, chiếm 56,5% tổng vốn cấp mới.^[1]

OECD nhận định độ mở thương mại của Việt Nam đã tiến sát 200% GDP; hoạt động đa dạng hóa sản xuất khỏi Trung Quốc tiếp tục đưa Việt Nam vào nhóm điểm đến nổi bật trong các lĩnh vực điện tử, máy móc và hàng tiêu dùng.^[2]

Mỗi nhà máy mới kéo theo nhu cầu về khuôn mẫu, đồ gá, linh kiện chính xác, thiết bị sản xuất, hệ thống đường ống, kết cấu thép, tự động hóa, bảo trì và cải tiến dây chuyền. Đây là không gian tăng trưởng trực tiếp của ngành cơ khí. Tuy nhiên, dòng vốn FDI chỉ tạo ra nhu cầu; việc đơn hàng có ở lại với doanh nghiệp Việt Nam hay không phụ thuộc vào khả năng đáp ứng đồng thời chất lượng, chi phí, tiến độ, truy xuất và cải tiến liên tục.

Ngân hàng Thế giới cũng chỉ ra rằng giá trị gia tăng trong nước từ xuất khẩu của Việt Nam đã tăng nhanh, đạt hơn 1.400 USD bình quân đầu người năm 2020, nhưng vẫn thấp hơn các nền kinh tế định hướng xuất khẩu như Thái Lan và Malaysia. Khoảng 85% việc làm gắn với xuất khẩu vẫn là các công việc trực tiếp trong sản xuất; chỉ khoảng 5% lao động chế biến, chế tạo được xếp vào nhóm kỹ năng cao. Đồng thời, chỉ khoảng 17% doanh nghiệp hoàn toàn trong nước tham gia xuất khẩu.^[3]

Những con số này cho thấy vấn đề của Việt Nam không phải là không sản xuất được hàng công nghiệp. Vấn đề cốt lõi là doanh nghiệp trong nước chưa tham gia đủ sâu vào các khâu tạo giá trị cao như thiết kế sản phẩm, kỹ thuật quy trình, phát triển vật liệu, phần mềm công nghiệp, kiểm thử, quản lý dự án và dịch vụ sau bán hàng. Trong nhiều chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu bán giờ công, năng lực gia công hoặc khối lượng chế tạo; phần giá trị gắn với bản quyền thiết kế, công nghệ và quan hệ trực tiếp với khách hàng cuối vẫn thuộc về đối tác nước ngoài.

Thị trường 310 tỷ USD và bài toán nội địa hóa

Dư địa phát triển của ngành cơ khí không chỉ đến từ xuất khẩu. Bộ Công Thương ước tính nhu cầu thị trường cơ khí của Việt Nam đến năm 2030 vào khoảng 310 tỷ USD, trong khi năng lực sản xuất trong nước mới đáp ứng xấp xỉ một phần ba. Riêng tại các lĩnh vực nhiệt điện, thủy điện, năng lượng tái tạo và xi măng, thiết bị do doanh nghiệp trong nước cung cấp vẫn chiếm chưa đến 30% giá trị nhu cầu.^[4][5]

Mức độ nội địa hóa cũng phân hóa mạnh theo từng phân ngành. Số liệu VAMI được Bộ Công Thương dẫn lại cho thấy linh kiện kim loại sản xuất trong nước có thể đáp ứng khoảng 85–90% nhu cầu của ngành xe máy, nhưng chỉ khoảng 15–40% đối với ô tô, khoảng 20% đối với thiết bị đồng bộ và khoảng 10% đối với các ngành công nghệ cao.^[5]

Sự chênh lệch này rất đáng chú ý. Nó cho thấy cơ khí Việt Nam không yếu đồng đều; ở những thị trường có quy mô đủ lớn, tiêu chuẩn tương đối ổn định và quan hệ cung ứng được duy trì lâu dài, doanh nghiệp trong nước có thể đầu tư, học hỏi và đạt tỷ lệ nội địa hóa cao. Ngược lại, khi đơn hàng phân tán, thiếu tính dự báo hoặc dự án lớn không tạo điều kiện hình thành chuỗi cung ứng nội địa, doanh nghiệp khó thu hồi vốn đầu tư cho máy móc, chứng nhận và nhân lực kỹ thuật.

Gia công thiết bị tại nhà máy cơ khí của LILAMA

Năng lực cạnh tranh không dừng ở chiếc máy

Đầu tư máy móc hiện đại là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Một doanh nghiệp có thể sở hữu trung tâm gia công CNC, robot hàn hoặc hệ thống đo kiểm tiên tiến mà vẫn chỉ dừng ở vai trò nhà gia công nếu không làm chủ bản vẽ, quy trình, dữ liệu kỹ thuật và quan hệ với khách hàng. Năng lực cạnh tranh thực sự nằm ở khả năng biến thiết bị thành một hệ thống sản xuất ổn định, tạo ra sản phẩm đồng đều và chứng minh được chất lượng bằng dữ liệu.

Với khách hàng quốc tế, đánh giá nhà cung cấp không chỉ dựa trên sản phẩm mẫu. Doanh nghiệp phải chứng minh năng lực quản trị thay đổi thiết kế, kiểm soát vật liệu đầu vào, truy xuất từng công đoạn, hiệu chuẩn thiết bị đo, quản lý nhà cung cấp phụ, xử lý sản phẩm không phù hợp và duy trì giao hàng đúng hạn. Trong các lĩnh vực năng lượng, dầu khí và công nghiệp nặng, yêu cầu còn mở rộng sang tiêu chuẩn hàn, kiểm tra không phá hủy, an toàn, quản lý hồ sơ chất lượng và khả năng phối hợp nhiều chuyên ngành.

Chuyển đổi số vì vậy không nên được hiểu đơn giản là mua phần mềm. Giá trị của số hóa nằm ở việc nối dữ liệu thiết kế với mua sắm, sản xuất, kiểm tra, nghiệm thu và bảo trì; qua đó giảm sai lỗi, rút ngắn thời gian phản hồi và tạo khả năng truy xuất. Tương tự, yêu cầu giảm phát thải và sử dụng năng lượng hiệu quả đang dần trở thành tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp, nhất là khi doanh nghiệp tham gia các chuỗi cung ứng quốc tế.

Kiểm tra và hoàn thiện thiết bị công nghiệp

Vai trò của VAMI và bước chuyển của LILAMA

Trong quá trình nâng cấp này, Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) có vai trò lớn hơn một tổ chức đại diện tiếng nói chính sách. Hiệp hội có thể trở thành đầu mối chuẩn hóa dữ liệu năng lực nhà cung cấp, kết nối doanh nghiệp với các chủ đầu tư và tập đoàn đa quốc gia, tổ chức chương trình đào tạo – đánh giá chung, đồng thời thúc đẩy liên danh giữa các thành viên để cùng đáp ứng những đơn hàng vượt quá quy mô của từng doanh nghiệp riêng lẻ.

Tổng công ty Lắp máy Việt Nam – CTCP (LILAMA) là một ví dụ về quá trình mở rộng từ năng lực thi công, chế tạo sang cung cấp dịch vụ kỹ thuật tích hợp. Trải qua hơn sáu thập kỷ, LILAMA đã tham gia hàng nghìn công trình trong các lĩnh vực năng lượng, dầu khí, xi măng, hóa chất và công nghiệp nặng; đồng thời phát triển các trụ cột hoạt động gồm tổng thầu EPC, lắp đặt, chế tạo thiết bị và dịch vụ kỹ thuật.^[6]

Bước chuyển từ nhà thầu lắp máy sang tổng thầu EPC — thiết kế kỹ thuật, mua sắm và thi công xây dựng — có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một doanh nghiệp. Nó cho thấy doanh nghiệp cơ khí Việt Nam có thể tiến lên những tầng năng lực cao hơn khi tích lũy đồng thời kinh nghiệm kỹ thuật, quản lý tiến độ, kiểm soát chất lượng, an toàn và điều phối chuỗi cung ứng. Năng lực chế tạo khi đó không còn là một hoạt động biệt lập mà trở thành một mắt xích trong giải pháp tổng thể cho khách hàng.

Tuy nhiên, kinh nghiệm của các doanh nghiệp đầu ngành chỉ có thể tạo tác động rộng khi được lan tỏa thành hệ sinh thái. Một tổng thầu mạnh cần mạng lưới nhà cung cấp vật liệu, thiết bị, gia công chuyên sâu và dịch vụ kỹ thuật đủ năng lực. Ngược lại, các doanh nghiệp vừa và nhỏ cần những doanh nghiệp đầu đàn để tiếp cận dự án lớn, học hỏi tiêu chuẩn và hình thành lịch sử thực hiện. Vì vậy, liên kết theo chuỗi dự án phải trở thành một phần trong chiến lược phát triển ngành, thay vì chỉ dựa vào những hợp đồng đơn lẻ.

Một cụm thiết bị công nghiệp được chế tạo trong nước

Bốn dịch chuyển cần được ưu tiên

-  Từ đầu tư máy móc sang đầu tư năng lực kỹ thuật. Cùng với thiết bị, doanh nghiệp cần dành nguồn lực cho thiết kế, kỹ thuật quy trình, R&D, quản trị sản phẩm và đội ngũ có khả năng làm việc trực tiếp với khách hàng quốc tế.

-  Từ chứng nhận sang năng lực vận hành thực chất. Chứng chỉ chỉ mở cánh cửa ban đầu; lợi thế dài hạn đến từ chất lượng ổn định, truy xuất đầy đủ, giao hàng đúng hạn và khả năng cải tiến sau mỗi đơn hàng.

-  Từ doanh nghiệp đơn lẻ sang mạng lưới nhà cung cấp. Các hợp đồng thiết bị đồng bộ, đường sắt, năng lượng và công nghiệp công nghệ cao thường vượt quá năng lực của một doanh nghiệp. Liên kết và phân công theo thế mạnh là điều kiện để nhận các gói việc lớn hơn.

-  Từ dàn trải sang lựa chọn phân khúc có thể làm chủ. Doanh nghiệp không nhất thiết phải sản xuất mọi thứ. Điều quan trọng là xác định những sản phẩm, cụm thiết bị hoặc dịch vụ kỹ thuật có thị trường đủ lớn, phù hợp nền tảng hiện có và có khả năng tạo lợi thế chuyên sâu.

Từ cơ hội địa lý đến năng lực cạnh tranh bền vững

Xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng tạo cho Việt Nam một lợi thế về địa điểm, nhưng không bảo đảm doanh nghiệp trong nước sẽ mặc nhiên nhận được đơn hàng. Tương tự, dòng vốn FDI lớn không tự động chuyển thành chuyển giao công nghệ hoặc giá trị gia tăng nội địa. Khoảng cách giữa cơ hội và kết quả chỉ có thể được lấp đầy bằng năng lực của doanh nghiệp, chất lượng liên kết trong ngành và cơ chế thị trường đủ rõ để khuyến khích đầu tư dài hạn.

Thị trường cơ khí hàng trăm tỷ USD đến năm 2030 là cơ hội đủ lớn để hình thành những doanh nghiệp và chuỗi cung ứng mạnh hơn. Nhưng thước đo quan trọng không chỉ là sản lượng chế tạo hoặc tỷ lệ nội địa hóa danh nghĩa. Ngành cơ khí Việt Nam cần tiến tới làm chủ nhiều hơn các khâu tạo giá trị: từ thiết kế, vật liệu và quy trình đến tích hợp hệ thống, dữ liệu kỹ thuật và dịch vụ vòng đời.

Bước ngoặt của cơ khí Việt Nam sẽ đến khi câu hỏi không còn chỉ là “chúng ta có chế tạo được hay không”, mà là “chúng ta làm chủ được phần kỹ thuật nào, tạo ra giá trị khác biệt nào và có thể chịu trách nhiệm đến đâu đối với toàn bộ vòng đời của sản phẩm”. Khi trả lời được những câu hỏi đó bằng năng lực đã được thị trường kiểm chứng, doanh nghiệp Việt Nam mới thực sự chuyển từ nhà gia công sang nhà cung cấp giải pháp và đối tác công nghiệp có sức cạnh tranh quốc tế.

Nguồn dữ liệu tham khảo

1. Cục Thống kê, “Socio-economic situation in the fourth quarter and 2025”, 03/01/2026.

2. OECD, FDI Qualities Review of Viet Nam – Key assessment and recommendations, 25/06/2026.

3. World Bank, Viet Nam 2045: Trading Up in a Changing World, 2024.

4. Bộ Công Thương, “Đồng bộ giải pháp mở rộng thị trường trong nước cho ngành cơ khí”, 13/09/2025.

5. Bộ Công Thương, “Phát triển công nghiệp hỗ trợ cơ khí Việt Nam: thách thức và triển vọng”, 13/11/2024.

6. Tổng công ty Lắp máy Việt Nam – CTCP, giới thiệu lĩnh vực hoạt động của LILAMA.

Ghi chú nguồn: Số liệu được truy cập và đối chiếu ngày 21/7/2026. Bài viết có tham khảo nội dung của Đặng Mạnh Hùng đăng trên Tạp chí Cơ khí và Đời sống (ckds.vn).

BỘ PHẬN TRUYỀN THÔNG LILAMA BIÊN TẬP, TỔNG HỢP